Szkło hartowane (ESG) to pojedyncza tafla wzmocniona termicznie - jest około trzy razy wytrzymalsza od zwykłej i po stłuczeniu rozsypuje się na drobne, tępe granulki. Szkło laminowane (VSG) to dwie lub więcej tafli sklejonych folią PVB - po pęknięciu odłamki zostają na folii, a szyba nadal stanowi barierę. Hartowane wybieramy do kabin prysznicowych, drzwi, blatów i frontów meblowych. Laminowane - do balustrad, zadaszeń i wszędzie tam, gdzie szkło wisi nad ludźmi albo chroni przed upadkiem z wysokości.
W cenniku obie pozycje mają w nazwie słowo „bezpieczne" i to jest źródło większości nieporozumień. Klient słyszy dwie nazwy, patrzy na dwie ceny i wybiera tańszą - a potem okazuje się, że akurat w tym miejscu tańsza opcja nie powinna być w ogóle brana pod uwagę.
Prawda jest taka, że hartowane i laminowane chronią przed dwoma różnymi rzeczami. Jedno pilnuje, żeby stłuczona szyba nikogo nie pocięła. Drugie pilnuje, żeby stłuczona szyba nie przestała być ścianą. To rozróżnienie decyduje o wyborze w dziewięciu przypadkach na dziesięć.
W tym poradniku tłumaczymy, jak powstaje jedno i drugie, co mówią normy, jak czytać oznaczenia typu VSG 33.1 i - co najważniejsze - które szkło zamówić do konkretnego miejsca. Piszemy z perspektywy zakładu, który od 1992 roku tnie, szlifuje i montuje szkło w Szczecinku.
Zwykłe, hartowane, laminowane - trzy różne rzeczy
Zacznijmy od uporządkowania nazw, bo w rozmowach mieszają się trzy pojęcia.
Szkło zwykłe (float) to baza - płaska tafla bez dodatkowej obróbki. Pęka na duże, ostre odłamki i z punktu widzenia bezpieczeństwa jest najgorszym możliwym wyborem w miejscach, gdzie ktoś może na nie wpaść. Piszemy o nim szerzej w poradniku Szkło optiwhite czy float.
Szkło hartowane (ESG) to ten sam float poddany obróbce termicznej. Zyskuje wytrzymałość i zmienia sposób pękania.
Szkło laminowane (VSG) to dwie lub więcej tafli - zwykłych albo hartowanych - trwale sklejonych folią. Bezpieczeństwo bierze się tu nie z wytrzymałości pojedynczej szyby, lecz z tego, co dzieje się po jej pęknięciu.
Hartowane i laminowane to nie są warianty tego samego produktu, tylko dwie różne odpowiedzi na dwa różne pytania. Dlatego istnieje też ich połączenie, o którym piszemy w dalszej części.
Jak powstaje szkło hartowane i co to daje
Hartowanie to obróbka termiczna. Wyciętą i wykończoną taflę wygrzewa się w piecu do temperatury około 620-650°C, a następnie gwałtownie schładza strumieniami powietrza. Powierzchnia stygnie szybciej niż rdzeń, przez co w zewnętrznych warstwach powstają naprężenia ściskające, a w środku - rozciągające.
Ten wewnętrzny układ sił daje trzy efekty, za które się płaci:
- wytrzymałość na zginanie rośnie z około 45 MPa dla zwykłego floatu do minimum 120 MPa wymaganych przez normę PN-EN 12150,
- odporność na różnicę temperatur rośnie z około 40 K do około 200 K - dlatego hartowane trafia do kabin prysznicowych i za kuchenkę,
- sposób pękania zmienia się całkowicie - zamiast ostrych kawałków powstają tysiące drobnych, tępych granulek.
Za to wszystko płaci się jedną, bardzo poważną ceną: tafli po hartowaniu nie da się już w żaden sposób obrobić. Nie można jej przyciąć, wywiercić otworu ani zeszlifować krawędzi. Każda próba kończy się rozpadem całej szyby. Wszystkie wymiary, otwory i wycięcia muszą być ustalone przed włożeniem tafli do pieca.
Jak powstaje szkło laminowane i co znaczą oznaczenia
Laminowanie to proces mechaniczno-chemiczny. Dwie tafle łączy się folią PVB, po czym pakiet trafia do autoklawu, gdzie pod ciśnieniem i w podwyższonej temperaturze folia trwale skleja się ze szkłem, stając się przezroczysta.
Oznaczenia wyglądają na tajemnicze, ale czyta się je bardzo prosto. W symbolu VSG 33.1 pierwsze dwie cyfry to grubości tafli w milimetrach (3 mm i 3 mm), a cyfra po kropce to liczba warstw folii po 0,38 mm. Zatem:
| Oznaczenie | Budowa | Typowe zastosowanie |
|---|---|---|
| VSG 33.1 | 2 x 3 mm + folia 0,38 mm | przeszklenia wewnętrzne, drzwi, meble |
| VSG 44.2 | 2 x 4 mm + folia 0,76 mm | balustrady wewnętrzne, ścianki działowe |
| VSG 55.2 / 66.2 | 2 x 5 lub 2 x 6 mm + 0,76 mm | balustrady balkonowe, większe tafle |
| VSG 88.4 | 2 x 8 mm + folia 1,52 mm | balustrady samonośne, zadaszenia |
Folia daje przy okazji trzy korzyści, o których rzadko się mówi: tłumi drgania, więc szyba lepiej wycisza pomieszczenie; zatrzymuje około 99% promieniowania UV, dzięki czemu meble i tkaniny wolniej blakną; a przy większej liczbie warstw daje odporność na włamanie w klasach od P2A do P8B według normy PN-EN 356.
Hartowane kontra laminowane - zestawienie
| Cecha | Hartowane (ESG) | Laminowane (VSG) |
|---|---|---|
| Budowa | jedna tafla wzmocniona termicznie | dwie lub więcej tafli sklejonych folią |
| Wytrzymałość na uderzenie | bardzo wysoka | umiarkowana, zależna od pakietu |
| Zachowanie po stłuczeniu | rozpad na drobne granulki, otwór pusty | odłamki zostają na folii, tafla trzyma kształt |
| Nośność resztkowa | brak | zachowana |
| Klasa wg PN-EN 12600 | 1C1 | 1B1 |
| Norma wyrobu | PN-EN 12150 | PN-EN 14449 |
| Odporność na szok termiczny | ok. 200 K | jak szkło bazowe (ok. 40 K) |
| Izolacja akustyczna | jak zwykłe szkło | wyraźnie lepsza dzięki folii |
| Ochrona przed UV | brak | ok. 99% |
| Obróbka po produkcji | niemożliwa | ograniczona, ale wykonalna |
| Masa | niższa | wyższa - istotne przy montażu |
| Cena | niższa | zwykle wyraźnie wyższa |
Klasy bezpieczeństwa - jak czytać oznaczenia z atestu
Norma PN-EN 12600 klasyfikuje szkło na podstawie testu wahadłem, w którym w taflę uderza się workiem o określonej masie z rosnącej wysokości. Wynik zapisuje się w formacie cyfra - litera - cyfra, na przykład 1C1 albo 1B1.
Pierwsza cyfra - z jakiej wysokości
Oznacza najwyższą wysokość spadu, przy której szyba spełniła wymagania: 3 to 190 mm, 2 to 450 mm, a 1 to 1200 mm. Jedynka jest wynikiem najlepszym.
Litera - w jaki sposób pęka
A to rozpad na duże, ostre odłamki (szkło zwykłe). B to pęknięcie z odłamkami trzymającymi się folii (laminowane). C to rozsypanie na drobne, tępe kawałki (hartowane).
Ostatnia cyfra - powtarzalność
Informuje, przy jakiej wysokości szyba zachowała się bezpiecznie. Klasy 1C1 i 1B1 to najwyższe wyniki odpowiednio dla hartowanego i laminowanego.
Czego norma nie rozstrzyga
Klasa mówi o zachowaniu przy uderzeniu, ale nie o tym, co zostaje po pęknięciu. Dlatego 1C1 i 1B1 wyglądają na równorzędne, a przy balustradzie równorzędne nie są.
Osobna sprawa to odporność na włamanie, którą opisuje norma PN-EN 356 w klasach od P1A do P8B. Osiągają ją wyłącznie szyby laminowane z odpowiednio grubym pakietem folii.
Gdzie hartowane, gdzie laminowane
W praktyce warsztatowej wybór sprowadza się do jednego pytania: czy po stłuczeniu tafla musi dalej pełnić swoją funkcję.
Kabiny prysznicowe i parawany - hartowane
Standardem jest 6 lub 8 mm ESG. Kabina nie zabezpiecza przed upadkiem z wysokości, za to codziennie znosi uderzenia, wilgoć i duże różnice temperatur. Szczegóły pomiaru opisujemy w poradniku Kabina prysznicowa na wymiar, a realizacje w dziale kabiny prysznicowe.
Balustrady i barierki - laminowane
Tafla ma zatrzymać człowieka. Gdyby pękła i się rozsypała, w tym miejscu zostałaby dziura. Dlatego stosuje się VSG, a przy balustradach bez pochwytu - hartowane laminowane. Więcej w poradniku Balustrady szklane i w zabudowach szklanych.
Zadaszenia, dachy, świetliki - laminowane
Każde szkło zamontowane nad głowami ludzi musi po pęknięciu utrzymać odłamki. To sytuacja, w której samo hartowane jest wykluczone bez dyskusji.
Drzwi, ścianki i przeszklenia - zależy od miejsca
Drzwi szklane w ramie i ścianki działowe wykonuje się zwykle z hartowanego. Przy schodach, w ciągach komunikacyjnych i wszędzie tam, gdzie ktoś może wpaść na taflę z impetem, bezpieczniejsze jest laminowane.
Blaty, półki, fronty mebli - hartowane
Liczy się twardość powierzchni i odporność na uderzenia punktowe. Laminowane byłoby tu cięższe i droższe bez realnej korzyści.
Witryny i lokale użytkowe - jedno albo drugie
Witryna w ramie, wystawiona głównie na przypadkowe uderzenia - hartowane. Witryna od strony ruchliwej ulicy albo z drogim towarem - laminowane, ze względu na wyciszenie, ochronę UV i odporność na włamanie.
Hartowane laminowane, czyli ESG-VSG
Te dwie technologie nie wykluczają się. Można najpierw zahartować obie tafle, a dopiero potem skleić je folią. Powstaje szkło, które łączy wytrzymałość hartowanego z nośnością resztkową laminowanego.
Rozwiązanie jest droższe, ale w kilku sytuacjach nie ma dla niego sensownej alternatywy:
- balustrady samonośne, mocowane wyłącznie w profilu u dołu, bez pochwytu,
- podłogi szklane, stopnie i podesty,
- duże tafle fasadowe i zadaszenia o dużej rozpiętości,
- szkło narażone jednocześnie na uderzenia i na obciążenie ludźmi.
Warto pamiętać o konsekwencji: skoro tafle są hartowane, obowiązuje ta sama zasada co zawsze - żadnych zmian wymiaru ani otworów po produkcji.
Pięć błędów, które kosztują najwięcej
1. Pomiar „na oko" przed hartowaniem
Zdecydowanie najdroższy błąd. Tafla wychodzi z pieca w ostatecznym wymiarze i nic już w niej nie zmienimy. Jeżeli otwór okazał się o dwa centymetry za wąski, całą szybę robi się od nowa. Dlatego przy nietypowych miejscach zawsze wolimy przyjechać i zmierzyć sami.
2. Hartowane tam, gdzie potrzebne jest laminowane
Balustrada, zadaszenie, szkło nad ciągiem pieszym - w tych miejscach oszczędność na laminacie to nie jest oszczędność, tylko przeniesienie ryzyka na użytkownika.
3. Laminowane tam, gdzie wystarczy hartowane
Odwrotna skrajność. VSG w kabinie prysznicowej czy w blacie to wyższy koszt, większa masa i cięższy montaż bez żadnej realnej korzyści.
4. Zamawianie samego „szkła bezpiecznego"
To określenie obejmuje oba rodzaje. W zamówieniu trzeba napisać wprost: hartowane 8 mm albo VSG 44.2. Inaczej dostawca dobierze to, co ma pod ręką.
5. Pominięcie testu heat soak przy dużych taflach
Przy dużych, drogich w wymianie przeszkleniach warto dopłacić do szkła po teście wygrzewania. Koszt jest niewielki w stosunku do demontażu i ponownego montażu tafli, która pękła sama z siebie po dwóch latach.
Dlaczego szkło hartowane potrafi pęknąć samo
To zjawisko wprawia klientów w największe zdumienie: szyba stała spokojnie przez trzy lata, nikt jej nie dotknął, a pewnego dnia rozsypała się sama. Nie jest to wada montażu ani czyjaś nieuwaga.
Odpowiadają za to mikroskopijne wtrącenia siarczku niklu (NiS), które trafiają do masy szklanej razem z surowcami. W zahartowanej tafli, gdzie rdzeń jest silnie rozciągany, taka drobina z czasem zmienia objętość i rozrywa szkło od środka. Zjawisko jest rzadkie, ale realne i dotyczy wyłącznie szkła hartowanego.
Środkiem zaradczym jest test wygrzewania, tzw. heat soak test według normy PN-EN 14179. Zahartowane tafle podgrzewa się do około 290°C i utrzymuje w tej temperaturze przez kilka godzin. Szyby z wadliwym wtrąceniem pękają jeszcze w zakładzie, a nie u klienta. Po teście ryzyko samoistnego pęknięcia spada poniżej 0,1%.
Test warto zamawiać tam, gdzie wymiana byłaby kosztowna lub kłopotliwa: przy dużych fasadach, zadaszeniach, szkle klejonym na stałe i wysoko zamontowanych taflach.
Ile to kosztuje i jak przygotować zapytanie
Ceny zależą od grubości, formatu, obróbki krawędzi i liczby otworów, ale proporcje są dość stałe. Hartowanie podnosi cenę tafli o kilkadziesiąt procent w stosunku do zwykłego floatu. Laminowanie kosztuje więcej niż hartowanie, bo w pakiecie są dwie tafle plus folia i proces autoklawu. Hartowane laminowane jest najdroższe, ale w balustradzie samonośnej po prostu nie ma zamiennika.
Żeby wycena była wiążąca, a nie orientacyjna, prosimy o podanie:
- wymiarów w milimetrach (szerokość x wysokość) i liczby sztuk,
- miejsca montażu - kabina, balustrada, zadaszenie, blat, drzwi,
- informacji, czy szkło zabezpiecza przed upadkiem albo wisi nad ludźmi,
- rozmieszczenia otworów, wycięć i rodzaju obróbki krawędzi,
- oczekiwanej grubości, jeśli jest już ustalona z wykonawcą.
Na tej podstawie dobierzemy rodzaj szkła i powiemy wprost, jeśli w danym miejscu tańszy wariant nie powinien wchodzić w grę. Zapraszamy do kontaktu, telefonicznie pod numer 94 374 06 34 albo osobiście przy ul. Armii Krajowej 69 w Szczecinku. Pełen zakres obróbki opisujemy na stronie usług szklarskich, a wykonanie przeszkleń w dziale zabudów szklanych.
Najczęstsze pytania
Czym różni się szkło hartowane od laminowanego?
Hartowane (ESG) to jedna tafla wzmocniona termicznie - po stłuczeniu rozsypuje się na tysiące drobnych, tępych granulek i otwór zostaje pusty. Laminowane (VSG) to dwie lub więcej tafli sklejonych folią PVB - po stłuczeniu odłamki zostają na folii, a szyba dalej stanowi barierę. Hartowane chroni przed skaleczeniem, laminowane dodatkowo przed upadkiem i wypadnięciem.
Które szkło jest bezpieczniejsze?
To zależy od zagrożenia. Hartowane jest bardziej odporne na uderzenie i nie tnie przy stłuczeniu. Laminowane wytrzymuje mniej, ale po pęknięciu nie przestaje pełnić swojej funkcji. Wszędzie tam, gdzie szkło zabezpiecza przed upadkiem z wysokości albo wisi nad ludźmi, bezpieczniejsze jest laminowane.
Jakie szkło na balustradę - hartowane czy laminowane?
Do balustrad stosuje się szkło laminowane, najczęściej VSG 33.1 lub 44.2, a przy balustradach samonośnych bez pochwytu - hartowane laminowane (ESG-VSG) o grubości 2 x 8 mm lub więcej. Powód jest prosty: gdyby tafla z samego hartowanego pękła, otwór zostałby pusty.
Jakie szkło do kabiny prysznicowej?
Standardem jest szkło hartowane 6 lub 8 mm. Kabina jest zamocowana nisko, nie zabezpiecza przed upadkiem z wysokości, a hartowane najlepiej znosi codzienne uderzenia i różnice temperatur. Laminowane stosuje się w kabinach wyjątkowo, na przykład przy nietypowych, bardzo dużych taflach.
Czy szkło hartowane można ciąć lub wiercić po hartowaniu?
Nie. Każda ingerencja w krawędź lub powierzchnię - cięcie, wiercenie, szlifowanie - powoduje natychmiastowy rozpad tafli. Wszystkie otwory, wycięcia i wymiary muszą być ustalone przed procesem hartowania. To najczęstszy i najdroższy błąd przy zamawianiu.
Co oznaczają symbole VSG 33.1 i 44.2?
Pierwsze dwie cyfry to grubości tafli szkła w milimetrach, a cyfra po kropce to liczba warstw folii PVB po 0,38 mm. VSG 33.1 to dwie szyby 3 mm sklejone jedną folią, VSG 44.2 to dwie szyby 4 mm i dwie warstwy folii, czyli 0,76 mm.
Dlaczego szkło hartowane pęka samo z siebie?
Odpowiadają za to mikroskopijne wtrącenia siarczku niklu (NiS) w masie szklanej, które z czasem zmieniają objętość i rozrywają taflę. Zjawisko jest rzadkie. Ryzyko ogranicza test wygrzewania heat soak według PN-EN 14179, w którym szyby podgrzewa się do około 290°C, a tafle z wadą pękają jeszcze w hucie.
Czy szkło laminowane lepiej tłumi hałas i chroni przed UV?
Tak. Folia PVB tłumi drgania, więc szyba laminowana wycisza pomieszczenie lepiej niż zwykła lub hartowana o tej samej grubości, i zatrzymuje około 99% promieniowania UV. To dlatego stosuje się je w witrynach, przy ruchliwych ulicach oraz tam, gdzie meble i tkaniny nie powinny blaknąć.